مختار ثفقي چهره موثري در تاريخ اسلام و به‌خصوص تاريخ تشيع است. او شخصيتي پيچيده دارد و در طول دوران زندگي به‌خصوص حيات سياسي خود موضع‌گيري‌هاي متفاوتي از خود نشان داده است. اساساًٌ صحبت كردن در مورد مختار كار ساده‌اي نيست و پرسش‌هاي فراواني در مورد او وجود دارد.

منابع تاريخي نظر واحدي در مورد او ندارند و نوع ارزيابي مورخان در مورد مختار به گرايش‌هاي مذهبي و اعتقادي آنان بستگي تام و تمام دارد. برخي از جريان‌هاي افراطي عرصه تاريخ‌نگاري كه نگاه ويژه و همراه با حسن ظن نسبت به دودمان بني‌اميه داشته و دارند با بدبيني در مورد مجموعه اقدامات شيعيان به‌خصوص مختار قضاوت مي‌كنند و حتي گاه پا را فراتر نهاده، نسبت‌هايي مبني بر ادعاي نبوت و مهدويت نيز براي شخص مختار قائل هستند.

اما در سوي ديگر، روايتگران شيعي تاريخ نيز با عنايت به اينكه حركت مختار و يارانش براي مجازات قاتلان و مسببان حادثه خونين كربلا مرهمي بر زخم‌هاي شيعه بوده نگاهي حسي و عاطفي نسبت به قيام مختار و شخصيت وي دارند. اين قضاوت‌هاي كاملا متضاد البته به سايه‌روشن‌هاي زندگي مختار برمي‌گردد و به همين خاطر است كه داوري در مورد او را مشكل كرده است.

البته بايد در نظر داشت كه در ميان روايت‌هايي كه در مورد مختار و قيام او در منابع اماميه هم ذكر شده، موارد متضاد و متفاوتي وجود دارد. در برخي از منابع، مداركي وجود دارد كه حاوي تأييدات حضرات معصومين از مختار است.

«امام باقر (ع) با بينش الهي خود، بشارتي بزرگ به ملّت ايران مي­دهند و درباره­ي ريشه­ي انقلاب اسلامي ايران، كشته ها و آينده آن چنين مي­فرمايند :

گويا مردمي را مي­بينيم كه در مشرق قيام كرده­اند و حقّ را مي­طلبند، ولي به آن­ها داده نمي­شود، سپس دوباره آن را مي­طلبند، ولي باز هم به آن­ها داده نمي­شود. پس چون وضع را چنين ديدند، شمشيرهاشان را به دوش مي­گيرند ( و به جهاد مي­روند ) در نتيجه خواسته­ي­شان داده مي­شود، امّا آن­ها نمي­پذيرند ( با طاغوت كنار نمي­آيند ) تا آن­كه بر مي­خيزند و به مبارزه و جهاد عليه ظلم و استكبار ادامه مي­دهند ) و آن (حكومت) را تنها به مولاي شما ( صاحب الزمان (عج) ) مي­دهند. كشته­هاي آن شهيد هستند. بدانيد كه اگر من آن زمان ( انقلاب اسلامي)  را درك كنم، خود را براي صاحب اين امر ( صاحب الزمان (عج) ) حفظ خواهم كرد ». [1]

. زمينه سازان ظهور؛ ايرانيان

مهد دليران و بيشه زار «شيران بي­فرار» مردان صاحب­دلي كه قلب­هاي­شان در ايمان و مقاومت «چون پاره­هاي آهن» است و كشتگان جهادي­شان «شهيد»ند و هرگز از هيچ قدرت غير خدايي ترسي به دل ندارند و از سرزنش هيچ ملامت­گري نمي­ترسند و مصداق آيه­ي شريفه­ي « فسوف يأتي الله بقوم يحبّهم ويحبّونه اذلّه علي المؤمنين اعزّه علي الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولايخافون لومه لائم[1] » هستند يعني" ايران ممدوح اهل بيت (ع) كه در طول تاريخ شيفتگي و ايمان خود را به آرمان­هاي اهل­بيت عصمت و طهارت(ع) به رخ جهانيان كشيده­اند، امّتي ويژه­اند كه امام عارفان حضرت امام خميني (ره) آنان را از امّت پيامبر(ص) در حجاز هم، بهتر معرّفي فرمودند.

  «بخش عمده‏اي از رواياتي كه درباره­ي رويدادهاي پيش از ظهور و ياران حضرت مهدي (عج) آمده است، درباره­ي ايران و ايرانيان است كه با تعبيرات گوناگوني مانند: اهل فارس، عجم، اهل خراسان، اهل قم، اهل طالقان، اهل ري و. . . بيان شده است.

با بررسي مجموع اين روايات، به اين نتيجه مي‏رسيم كه در كشور ايران، پيش از ظهور امام‏زمان (عج)، نظامي الهي ومدافع ائمّه­ي معصومين (ع) بر پا مي‏گردد كه مورد نظر امام‏زمان (عج) است و نيز مردم ايران، نقش عمده‏اي در قيام آن حضرت دارند.

در اين‏جا به ذكر چند روايت بسنده مي‏كنيم:

رسول خدا (ص) مي‏فرمايد: «مردمي از مشرق زمين قيام مي‏كنند و زمينه را براي قيام حضرت مهدي (ع) فراهم مي‏سازند»[2].

[1] مائده:54

با من بيا به فرصت يك چشم هم زدن

در كوچه هاي باور مردم قدم زدن

گرم است جاي پاي شهيدان به روي خاك

بايد سري به كوچه پر پيچ و خم زدن

يك ساك كهنه ، آينه ، قرآن ، وداع و بعد …

بر قله هاي صبر و صلابت علم زدن

حس كن نسيم رفتن گرماي خانه ، شد

تاريخ غصه هاي زني را رقم زدن

زن با بهانه هاي دو كودك چه مي كند

جز از (( مي آيد از سفرش زود )) دم زدن

مردي گذشت از زن ، فرزند ، زندگي

آغاز دل به وسعت درياي غم زدن

- دشمن مگر به خانه ما رحم مي كند

بايد به موج حادثه اينك بلم زدن -

حس كن صداي نبض دلي را كه عاشق است

بايد سري به خانه اين متهم زدن !

و حرف، باز فقط حرف مادرم باشد                    و قول داده‌ام اين بار آخرم باشد

خيال…نه ننويسم! خيال … نه نكنم!                 خيال خوب تو ديگر نه در سرم باشد

نه در دلم،دل تنگم،ولي مگر مي‌شد؟!             مدام قاب نگاهت برابرم باشد

و يك غريبه صدايت كنم، كه «بابا…آب»              فقط توقع يك برگ دفترم باشد

چه مي‌شد آه اگر محض امتحان يك بار               تو‌مي‌شدي‌پدري‌كه … كه باورم باشد

كه از زبان تو يك بار بشنوم… يك بار!                   كه بر زبان تو يك لفظ «دخترم» باشد

تو مرد خانه شوي! مهربان و نان‌آور            و مادرم فقط اين بار مادرم باشد

پدر! بيا پدري كن! به شهرمان… نه خيال            فقط…فقط به تو ايمان بياورم… باشد!

و تو كه مي‌شكني باز و مي‌روي در قاب            و من كه باز از اين‌خواب‌مي‌پرم باشد